﻿{"id":9270,"date":"2022-06-01T15:00:26","date_gmt":"2022-06-01T08:00:26","guid":{"rendered":"https:\/\/vinatom.gov.vn\/?p=9270"},"modified":"2022-06-01T15:00:26","modified_gmt":"2022-06-01T08:00:26","slug":"bo-sach-ve-vat-ly-hien-dai-cua-giao-su-cao-chi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/vinatom.gov.vn\/bo-sach-ve-vat-ly-hien-dai-cua-giao-su-cao-chi\/","title":{"rendered":"B\u1ed9 s\u00e1ch v\u1ec1 v\u1eadt l\u00fd hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i c\u1ee7a gi\u00e1o s\u01b0 Cao Chi"},"content":{"rendered":"<p style=\"text-align: justify;\"><strong>Trong kho\u1ea3ng h\u01a1n 20 n\u0103m g\u1ea7n \u0111\u00e2y, gi\u00e1o s\u01b0 Cao Chi \u0111\u00e3 t\u00e2m huy\u1ebft ho\u00e0n th\u00e0nh v\u00e0 cho xu\u1ea5t b\u1ea3n m\u1ed9t b\u1ed9 s\u00e1ch l\u1edbn v\u1ec1 v\u1eadt l\u00fd hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i g\u1ed3m 6 t\u1eadp \u0111\u1ec3 ph\u1ed5 bi\u1ebfn, chuy\u1ec3n t\u1ea3i nh\u1eefng v\u1ea5n \u0111\u1ec1 th\u1eddi s\u1ef1 trong nhi\u1ec1u h\u01b0\u1edbng chuy\u00ean m\u00f4n kh\u00e1c nhau t\u1eeb v\u0169 tr\u1ee5 h\u1ecdc, l\u1ed7 \u0111en, h\u1ea1t c\u01a1 b\u1ea3n, c\u00e1c l\u00fd thuy\u1ebft th\u1ed1ng nh\u1ea5t, l\u00fd thuy\u1ebft tai bi\u1ebfn, h\u1ea1t nh\u00e2n, m\u00f4i tr\u01b0\u1eddng \u0111\u00f4ng \u0111\u1eb7c, c\u01a1 h\u1ecdc l\u01b0\u1ee3ng t\u1eed, to\u00e1n h\u1ecdc sinh h\u1ecdc trong v\u1eadt l\u00fd\u2026 \u0111\u1ebfn c\u00e1c v\u1ea5n \u0111\u1ec1 tri\u1ebft h\u1ecdc, l\u00fd thuy\u1ebft hi\u1ec7n sinh, ph\u00e2n t\u00e2m h\u1ecdc\u2026<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"aligncenter size-full wp-image-9271\" src=\"https:\/\/vinatom.gov.vn\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/01.6.22.1.jpg\" alt=\"\" width=\"567\" height=\"373\" \/><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Gi\u00e1o s\u01b0 Cao Chi l\u00e0 m\u1ed9t trong nh\u1eefng nh\u00e0 v\u1eadt l\u00fd \u0111\u1ea7u \u0111\u00e0n c\u1ee7a Vi\u1ec7t Nam t\u1eeb nh\u1eefng n\u0103m 70 c\u1ee7a th\u1ebf k\u1ef7 20 v\u1edbi nhi\u1ec1u \u0111\u00f3ng g\u00f3p quan tr\u1ecdng v\u00e0o s\u1ef1 nghi\u1ec7p ph\u00e1t tri\u1ec3n ng\u00e0nh n\u0103ng l\u01b0\u1ee3ng nguy\u00ean t\u1eed c\u1ee7a Vi\u1ec7t Nam. Trong kho\u1ea3ng h\u01a1n 20 n\u0103m g\u1ea7n \u0111\u00e2y, gi\u00e1o s\u01b0 Cao Chi \u0111\u00e3 t\u00e2m huy\u1ebft ho\u00e0n th\u00e0nh v\u00e0 cho xu\u1ea5t b\u1ea3n m\u1ed9t b\u1ed9 s\u00e1ch l\u1edbn v\u1ec1 v\u1eadt l\u00fd hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i g\u1ed3m 6 t\u1eadp \u0111\u1ec3 ph\u1ed5 bi\u1ebfn, chuy\u1ec3n t\u1ea3i nh\u1eefng v\u1ea5n \u0111\u1ec1 th\u1eddi s\u1ef1 trong nhi\u1ec1u h\u01b0\u1edbng chuy\u00ean m\u00f4n kh\u00e1c nhau t\u1eeb v\u0169 tr\u1ee5 h\u1ecdc, l\u1ed7 \u0111en, h\u1ea1t c\u01a1 b\u1ea3n, c\u00e1c l\u00fd thuy\u1ebft th\u1ed1ng nh\u1ea5t, l\u00fd thuy\u1ebft tai bi\u1ebfn, h\u1ea1t nh\u00e2n, m\u00f4i tr\u01b0\u1eddng \u0111\u00f4ng \u0111\u1eb7c, c\u01a1 h\u1ecdc l\u01b0\u1ee3ng t\u1eed, to\u00e1n h\u1ecdc sinh h\u1ecdc trong v\u1eadt l\u00fd\u2026 \u0111\u1ebfn c\u00e1c v\u1ea5n \u0111\u1ec1 tri\u1ebft h\u1ecdc, l\u00fd thuy\u1ebft hi\u1ec7n sinh, ph\u00e2n t\u00e2m h\u1ecdc\u2026 C\u00f3 th\u1ec3 n\u00f3i \u0111a s\u1ed1 c\u00e1c v\u1ea5n \u0111\u1ec1 th\u1eddi s\u1ef1 quan tr\u1ecdng c\u1ee7a nhi\u1ec1u l\u0129nh v\u1ef1c v\u1eadt l\u00fd \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c b\u1ed9 s\u00e1ch \u0111\u1ec1 c\u1eadp \u0111\u1ebfn, c\u00f9ng nh\u1eefng th\u00f4ng tin t\u00e0i li\u1ec7u tham kh\u1ea3o r\u1ea5t c\u00f3 \u00edch \u0111\u1ed1i v\u1edbi b\u1ea5t k\u1ef3 ai mu\u1ed1n h\u1ecdc nh\u1eadp m\u00f4n v\u1eadt l\u00fd hay chu\u1ea9n b\u1ecb b\u01b0\u1edbc v\u00e0o tham gia nghi\u00ean c\u1ee9u khoa h\u1ecdc trong c\u00e1c l\u0129nh v\u1ef1c kh\u00e1c nhau c\u1ee7a v\u1eadt l\u00fd.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>Cu\u1ed1n 1: V\u1eacT L\u00dd HI\u00caN \u0110\u1ea0I \u2013 NH\u1eeeNG V\u1ea4N \u0110\u1ec0 TH\u1edcI S\u1ef0 T\u1eea BIGBOUNCE \u0110\u1ebeN V\u0168 TR\u1ee4 TO\u00c0N \u1ea2NH. NXB TRI TH\u1ee8C in n\u0103m 2011, 416 trang<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">T\u1eadp 1 \u0111\u01b0\u1ee3c tr\u00ecnh b\u00e0y theo b\u1ed1 c\u1ee5c c\u1ee7a 9 ch\u01b0\u01a1ng s\u00e1ch, v\u1edbi nh\u1eefng n\u1ed9i dung ch\u00ednh sau \u0111\u00e2y:<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"size-full wp-image-9272 alignright\" src=\"https:\/\/vinatom.gov.vn\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/01.6.22.2.jpg\" alt=\"\" width=\"265\" height=\"375\" \/>*\u00a0<strong>Einstein v\u00e0 v\u0169 tr\u1ee5 to\u00e0n \u1ea3nh:<\/strong>\u00a0\u1ede \u0111\u00e2y b\u1ea1n \u0111\u1ecdc \u0111\u01b0\u1ee3c l\u00e0m quen v\u1edbi kh\u00e1i ni\u1ec7m\u00a0<em>V\u0169 tr\u1ee5 l\u01b0\u1ee3ng t\u1eed.<\/em>\u00a0\u0110\u1ec3 hi\u1ec3u \u0111\u01b0\u1ee3c c\u1ea5u tr\u00fac v\u00e0 qu\u00e1 tr\u00ecnh ti\u1ebfn tri\u1ec3n c\u1ee7a V\u0169 tr\u1ee5 ng\u01b0\u1eddi ta ph\u1ea3i nghi\u00ean c\u1ee9u thuy\u1ebft l\u01b0\u1ee3ng t\u1eed v\u1ed1n l\u00e0 l\u00fd thuy\u1ebft \u0111i\u1ec1u khi\u1ec3n h\u00e0nh vi c\u1ee7a nh\u1eefng h\u1ea1t c\u01a1 b\u1ea3n, nh\u1eefng th\u1ef1c th\u1ec3 vi m\u00f4, b\u1edfi v\u00ec nh\u1eefng hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng v\u0129 m\u00f4 lu\u00f4n quy\u1ec7n c\u00f9ng v\u1edbi nh\u1eefng hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng vi m\u00f4 th\u00e0nh m\u1ed9t th\u1ef1c t\u1ebf th\u1ed1ng nh\u1ea5t. C\u00f3 th\u1ec3 n\u00f3i \u0111\u00e2y l\u00e0 m\u1ed9t cu\u1ed9c c\u00e1ch m\u1ea1ng c\u1ee7a thuy\u1ebft l\u01b0\u1ee3ng t\u1eed, c\u1ee7a v\u1eadt l\u00fd c\u00e1c h\u1ea1t c\u01a1 b\u1ea3n khi \u0111\u00e3 th\u1ef1c hi\u1ec7n m\u1ed9t b\u01b0\u1edbc nh\u1ea3y trong nh\u1eadn th\u1ee9c c\u1ee7a ch\u00fang ta v\u1ec1 s\u1ef1 b\u00ed \u1ea9n v\u00e0 v\u1ebb \u0111\u1eb9p c\u1ee7a v\u0169 tr\u1ee5. H\u01a1n l\u00fac n\u00e0o h\u1ebft c\u00e1c nh\u00e0 v\u1eadt l\u00fd hi\u1ec7n \u0111ang ra s\u1ee9c t\u00ecm s\u1ef1 th\u1ed1ng nh\u1ea5t gi\u1eefa l\u00fd thuy\u1ebft l\u01b0\u1ee3ng t\u1eed (\u0111i\u1ec1u khi\u1ec3n th\u1ebf gi\u1edbi vi m\u00f4) v\u1edbi l\u00fd thuy\u1ebft h\u1ea5p d\u1eabn (\u0111i\u1ec1u khi\u1ec3n th\u1ebf gi\u1edbi v\u0129 m\u00f4). V\u0169 tr\u1ee5 l\u01b0\u1ee3ng t\u1eed c\u00f3 th\u1ec3 hi\u1ec3u l\u00e0 th\u1ef1c th\u1ec3 th\u1ed1ng nh\u1ea5t gi\u1eefa vi m\u00f4 v\u00e0 v\u0129 m\u00f4, \u0111\u1eb7c tr\u01b0ng cho m\u1ed9t giai \u0111o\u1ea1n m\u1edbi c\u1ee7a v\u1eadt l\u00fd, trong \u0111\u00f3 l\u00fd thuy\u1ebft l\u01b0\u1ee3ng t\u1eed v\u00e0 l\u00fd thuy\u1ebft h\u1ea5p d\u1eabn \u0111\u01b0\u1ee3c k\u1ef3 v\u1ecdng s\u1ebd h\u00f2a m\u00ecnh v\u1edbi nhau th\u00e0nh m\u1ed9t l\u00fd thuy\u1ebft th\u1ed1ng nh\u1ea5t,\u00a0<em>L\u00fd thuy\u1ebft c\u1ee7a t\u1ea5t c\u1ea3 (TOE \u2013 Theory of Everything)<\/em>. Ch\u00fang ta s\u1ebd th\u1ea5y r\u1eb1ng tr\u00ean \u0111\u01b0\u1eddng nghi\u00ean c\u1ee9u V\u0169 tr\u1ee5 l\u01b0\u1ee3ng t\u1eed, nh\u1eefng \u00fd t\u01b0\u1edfng c\u1ee7a Einstein lu\u00f4n l\u00e0 nh\u1eefng \u00fd t\u01b0\u1edfng kim ch\u1ec9 nam cho c\u00e1c nh\u00e0 v\u1eadt l\u00fd. C\u00e1c \u00fd t\u01b0\u1edfng \u0111\u00f3 l\u00e0m th\u00e0nh gi\u1ea5c m\u01a1 x\u00e2y d\u1ef1ng m\u1ed9t l\u00fd thuy\u1ebft th\u1ed1ng nh\u1ea5t c\u1ee7a Einstein, m\u1ed9t di s\u1ea3n v\u00f4 gi\u00e1 cho v\u1eadt l\u00fd hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">*\u00a0<strong>N\u0103ng l\u01b0\u1ee3ng t\u1ed1i:\u00a0<\/strong>S\u1ef1 t\u1ed3n t\u1ea1i c\u1ee7a n\u0103ng l\u01b0\u1ee3ng t\u1ed1i \u0111\u00e3 \u0111\u1eb7t ra c\u00e2u h\u1ecfi n\u1ec1n t\u1ea3ng cho v\u1eadt l\u00fd m\u00e0 \u0111\u1ebfn nay v\u1eabn ch\u01b0a c\u00f3 c\u00e2u tr\u1ea3 l\u1eddi:\u00a0<em>li\u1ec7u c\u00f3 c\u1ea7n m\u1ed9t l\u00fd thuy\u1ebft v\u1eadt l\u00fd m\u1edbi cho v\u0169 tr\u1ee5?\u00a0<\/em>Nh\u1edb l\u1ea1i m\u1ed9t ph\u00e1t hi\u1ec7n c\u00e1ch \u0111\u00e2y h\u01a1n ch\u1ee5c n\u0103m \u0111\u00e3 l\u00e0m kinh ng\u1ea1c c\u00e1c nh\u00e0 v\u0169 tr\u1ee5 h\u1ecdc: nhi\u1ec1u s\u1ed1 li\u1ec7u quan tr\u1eafc thi\u00ean v\u0103n \u0111\u00e3 ch\u1ee9ng t\u1ecf r\u1eb1ng qu\u00e1 tr\u00ecnh gi\u00e3n n\u1edf v\u0169 tr\u1ee5 thay v\u00ec ch\u1eadm l\u1ea1i th\u00ec c\u00e0ng gia t\u0103ng. \u0110\u1ec3 gi\u1ea3i th\u00edch hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng kh\u00f3 hi\u1ec3u n\u00e0y, c\u00e1c nh\u00e0 v\u0169 tr\u1ee5 h\u1ecdc \u0111\u00e3 \u0111\u01b0a ra k\u1ebft lu\u1eadn v\u1ec1 s\u1ef1 t\u1ed3n t\u1ea1i c\u1ee7a m\u1ed9t d\u1ea1ng n\u0103ng l\u01b0\u1ee3ng b\u00ed \u1ea9n \u2013 n\u0103ng l\u01b0\u1ee3ng t\u1ed1i. Hi\u1ec7n nay b\u1ea3n ch\u1ea5t c\u1ee7a d\u1ea1ng n\u0103ng l\u01b0\u1ee3ng n\u00e0y v\u1eabn ch\u01b0a \u0111\u01b0\u1ee3c l\u00e0m s\u00e1ng t\u1ecf. C\u00f4ng cu\u1ed9c truy t\u1ea7m n\u0103ng l\u01b0\u1ee3ng t\u1ed1i hi\u1ec7n \u0111ang ti\u1ebfp di\u1ec5n quy\u1ebft li\u1ec7t trong c\u00e1c nghi\u00ean c\u1ee9u th\u1ef1c nghi\u1ec7m c\u0169ng nh\u01b0 l\u00fd thuy\u1ebft.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">*\u00a0<strong>V\u1eadt ch\u1ea5t t\u1ed1i:\u00a0<\/strong>M\u1eb7c d\u00f9 s\u1ef1 t\u1ed3n t\u1ea1i c\u1ee7a v\u1eadt ch\u1ea5t t\u1ed1i \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c kh\u1eb3ng \u0111\u1ecbnh t\u1eeb c\u00e1ch \u0111\u00e2y g\u1ea7n 70 n\u0103m, \u0111\u1ebfn nay b\u00e0i to\u00e1n v\u1ec1 v\u1eadt ch\u1ea5t t\u1ed1i v\u1eabn ch\u01b0a c\u00f3 l\u1eddi gi\u1ea3i. Ngo\u00e0i c\u00e1c m\u00f4 h\u00ecnh l\u00fd thuy\u1ebft, ng\u01b0\u1eddi ta c\u0169ng \u0111ang t\u00ecm c\u00e1ch quan s\u00e1t v\u1eadt ch\u1ea5t t\u1ed1i trong ph\u00f2ng th\u00ed nghi\u1ec7m. Ch\u00fang ta bi\u1ebft r\u1eb1ng ph\u1ea7n l\u1edbn v\u1eadt ch\u1ea5t trong v\u0169 tr\u1ee5 l\u00e0 v\u1eadt ch\u1ea5t t\u1ed1i v\u00e0 kh\u00f4ng c\u00f3 v\u1eadt ch\u1ea5t t\u1ed1i th\u00ec kh\u00f4ng c\u00f3 sao, c\u00f3 thi\u00ean h\u00e0 v\u00e0 \u0111\u01b0\u01a1ng nhi\u00ean kh\u00f4ng c\u00f3 s\u1ef1 s\u1ed1ng. V\u1eadt ch\u1ea5t t\u1ed1i \u0111\u00e3 v\u00e0 \u0111ang gi\u1eef ch\u1eb7t v\u0169 tr\u1ee5 l\u1ea1i. Li\u1ec7u v\u1eadt ch\u1ea5t t\u1ed1i c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u01b0\u1ee3c ch\u1ebf t\u1ea1o trong c\u00e1c m\u00e1y gia t\u1ed1c? Si\u00eau h\u1ea1t nh\u1eb9 nh\u1ea5t trong si\u00eau \u0111\u1ed1i x\u1ee9ng, h\u1ea1t nh\u1eb9 nh\u1ea5t chuy\u1ec3n \u0111\u1ed9ng trong c\u00e1c chi\u1ec1u d\u01b0, h\u1ea1t axion\u00a0\u00a0trong l\u00fd thuy\u1ebft QCD, c\u00f3 th\u1ec3 thu\u1ed9c v\u1ec1 v\u1eadt ch\u1ea5t t\u1ed1i?<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">*\u00a0<strong>B\u1ea5t \u0111\u1eb3ng th\u1ee9c Bell:\u00a0<\/strong>Trong nh\u1eefng n\u0103m g\u1ea7n \u0111\u00e2y, t\u00ednh kh\u00f4ng \u0111\u1ecbnh x\u1ee9 (non-locality) \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c kh\u1eb3ng \u0111\u1ecbnh nh\u01b0 m\u1ed9t tinh ch\u1ea5t bao tr\u00f9m c\u1ee7a c\u00e1c th\u1ef1c th\u1ec3 v\u1eadt l\u00fd. B\u1ea3n ch\u1ea5t to\u00e1n h\u1ecdc c\u1ee7a t\u00ednh kh\u00f4ng \u0111\u1ecbnh x\u1ee9 \u0111\u01b0\u1ee3c th\u1ec3 hi\u1ec7n qua b\u1ea5t \u0111\u1eb3ng th\u1ee9c Bell:\u00a0<em>Kh\u00f4ng c\u00f3 m\u1ed9t l\u00fd thuy\u1ebft \u0111\u1ecbnh x\u1ee9 v\u1edbi bi\u1ebfn s\u1ed1 \u1ea9n (local hidden variables theory) n\u00e0o c\u00f3 th\u1ec3 cung c\u1ea5p \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00e1c ti\u00ean \u0111o\u00e1n (predictions) c\u1ee7a c\u01a1 h\u1ecdc l\u01b0\u1ee3ng t\u1eed.\u00a0<\/em>C\u01a1 h\u1ecdc l\u01b0\u1ee3ng t\u1eed kh\u00e1c v\u1edbi C\u01a1 h\u1ecdc c\u1ed5 \u0111i\u1ec3n nh\u01b0 th\u1ebf n\u00e0o? Ch\u00ednh b\u1ea5t \u0111\u1eb3ng th\u1ee9c Bell gi\u00fap ta l\u00e0m r\u00f5 ph\u00e2n bi\u1ec7t \u0111\u00f3.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">*\u00a0<strong>Bigbounce \u2013 m\u1ed9t gi\u1ea3 thuy\u1ebft m\u1edbi:\u00a0<\/strong>V<strong>\u0169 tr\u1ee5 c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u01b0\u1ee3c x\u00e9t \u0111\u1ec5n nh\u01b0 m\u1ed9t th\u1ef1c t\u1ea1i t\u1ed5ng qu\u00e1t \u0111\u01b0\u1ee3c sinh ra t\u1eeb m\u1ed9t Big Bounce<\/strong>\u00a0(v\u1ee5 b\u1eadt l\u1edbn), m\u1ed9t gi\u1ea3 thuy\u1ebft m\u1edbi \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1ec1 xu\u1ea5t thay th\u1ebf m\u00f4 h\u00ecnh Big Bang (v\u1ee5 n\u1ed5 l\u1edbn) v\u1edbi y\u1ebfu \u0111i\u1ec3m l\u00e0 \u0111i\u1ec3m k\u1ef3 d\u1ecb kh\u00f4ng th\u1eddi gian t\u1ea1i th\u1eddi \u0111i\u1ec3m\u00a0<em>t=0<\/em>\u00a0m\u00e0 kh\u00f4ng th\u1ec3 c\u00f3 m\u1ed9t gi\u1ea3i th\u00edch v\u1eadt l\u00fd n\u00e0o.\u00a0<strong>\u00a0<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>* C\u00e1c l\u1ed7 \u0111en \u2013Vi\u1ec5n t\u1ea3i l\u01b0\u1ee3ng t\u1eed.<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>* L\u00fd thuy\u1ebft d\u00e2y, Khoa h\u1ecdc ph\u1ee9c h\u1ee3p.<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>* Nguy\u00ean l\u00fd to\u00e0n \u1ea3nh.<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>* \u0110\u1ed1i x\u1ee9ng v\u00e0 ph\u00e1 v\u1ee1 \u0111\u1ed1i x\u1ee9ng.<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>* Ngh\u1ec7 thu\u1eadt v\u00e0 khoa h\u1ecdc.<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>Cu\u1ed1n 2: V\u1eacT L\u00dd HI\u00caN \u0110\u1ea0I \u2013 NH\u1eeeNG V\u1ea4N \u0110\u1ec0 TH\u1edcI S\u1ef0. NXB TRI TH\u1ee8C in n\u0103m 2015, 512 trang<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">T\u1eadp 2 c\u0169ng \u0111\u01b0\u1ee3c tr\u00ecnh b\u00e0y trong 9 ch\u01b0\u01a1ng s\u00e1ch, v\u1edbi nh\u1eefng n\u1ed9i dung ch\u00ednh sau \u0111\u00e2y:<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"size-full wp-image-9273 alignleft\" src=\"https:\/\/vinatom.gov.vn\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/01.6.22.3.jpg\" alt=\"\" width=\"249\" height=\"375\" \/>* Topo c\u1ee7a v\u0169 tr\u1ee5:\u00a0<\/strong>V\u1ea5n \u0111\u1ec1 nghi\u00ean c\u1ee9u topo c\u1ee7a v\u0169 tr\u1ee5 \u0111ang thu h\u00fat s\u1ef1 ch\u00fa \u00fd c\u1ee7a nhi\u1ec1u nh\u00e0 v\u0169 tr\u1ee5 h\u1ecdc. Nhi\u1ec1u v\u0169 tr\u1ee5 x\u00e9t v\u1ec1 m\u1eb7t h\u00ecnh h\u1ecdc l\u00e0 m\u1ed9t v\u0169 tr\u1ee5 v\u00f4 h\u1ea1n (infinite) song n\u1ebfu ch\u00fa \u00fd \u0111\u1ebfn topo (t\u1ee9c \u0111\u1ebfn to\u00e0n c\u1ee5c) th\u00ec l\u1ea1i l\u00e0 m\u1ed9t v\u0169 tr\u1ee5 h\u1eefu h\u1ea1n (finite). Nhi\u1ec1u s\u1ed1 li\u1ec7u quan s\u00e1t CMB (Cosmic Microwave Background \u2013 B\u1ee9c x\u1ea1 Ph\u00f4ng V\u0169 tr\u1ee5) c\u0169ng c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u01b0\u1ee3c ch\u00ednh x\u00e1c h\u00f3a th\u00eam nh\u1edd nh\u1eefng chi ti\u1ebft ph\u00e1t sinh t\u1eeb nh\u1eefng h\u1ec7 qu\u1ea3 topo. S\u00e1ch gi\u1edbi thi\u1ec7u v\u1edbi b\u1ea1n \u0111\u1ecdc nh\u1eefng n\u00e9t t\u1ed5ng qu\u00e1t v\u1ec1 \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng c\u1ee7a topo \u0111\u1ebfn v\u0169 tr\u1ee5 h\u1ecdc.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">*\u00a0<strong>Gi\u1edbi thi\u1ec7u s\u1ed1 p-adic<\/strong>: M\u00f4 h\u00ecnh \u0111\u01b0\u1ee3c k\u1ef3 v\u1ecdng s\u1ebd l\u00e0 m\u1ed9t c\u00f4ng c\u1ee5 to\u00e1n h\u1ecdc cho l\u00fd thuy\u1ebft th\u1ed1ng nh\u1ea5t (TOE). C\u00e1c s\u1ed1 p-adic \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u00e0 to\u00e1n h\u1ecdc Kurt Hensen t\u00ecm ra t\u1eeb cu\u1ed1i th\u1ebf k\u1ef7 19 (n\u0103m 1897) \u0111\u1ec3 b\u1ed5 sung cho t\u1eadp c\u00e1c s\u1ed1 th\u1ef1c, h\u1eefu t\u1ef7 v\u00e0 s\u1ed1 ph\u1ee9c. T\u1eadp c\u00e1c s\u1ed1 p-adic d\u1eabn \u0111\u1ebfn metric kh\u00f4ng \u2013 Archimedean th\u00edch h\u1ee3p cho s\u1ef1 m\u00f4 t\u1ea3 kh\u00f4ng th\u1eddi gian gi\u00e1n \u0111o\u1ea1n. C\u00f9ng v\u1edbi v\u1ebb \u0111\u1eb9p to\u00e1n h\u1ecdc, c\u00e1c s\u1ed1 p-adic c\u00f3 th\u1ec3 tr\u1edf th\u00e0nh m\u1ed9t c\u00f4ng c\u1ee5 h\u1eefu hi\u1ec7u gi\u00fap c\u00e1c nh\u00e0 v\u1eadt l\u00fd m\u00f4 t\u1ea3 ch\u00ednh x\u00e1c h\u01a1n th\u1ebf gi\u1edbi kh\u00e1ch quan trong nhi\u1ec1u l\u0129nh v\u1ef1c t\u1eeb vi m\u00f4 \u0111\u1ebfn v\u0129 m\u00f4: c\u01a1 h\u1ecdc l\u01b0\u1ee3ng t\u1eed, l\u00fd thuy\u1ebft d\u00e2y, m\u00f4i tr\u01b0\u1eddng \u0111\u00f4ng \u0111\u1eb7c, v\u0169 tr\u1ee5 h\u1ecdc,.. v\u00e0\u00a0\u00a0khoa h\u1ecdc nh\u1eadn th\u1ee9c, c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u01b0\u1ee3c s\u1eafp x\u1ebfp theo h\u00ecnh c\u00e2y sau \u0111\u00e2y:<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"aligncenter size-full wp-image-9278\" src=\"https:\/\/vinatom.gov.vn\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/01.6.22.8.jpg\" alt=\"\" width=\"469\" height=\"157\" \/><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">*\u00a0<strong>V\u0169 tr\u1ee5, h\u1ea1t nh\u00e2n, h\u1ea1t c\u01a1 b\u1ea3n, m\u00f4i tr\u01b0\u1eddng \u0111\u00f4ng \u0111\u1eb7c, m\u00e1y t\u00ednh l\u01b0\u1ee3ng t\u1eed.<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>* To\u00e1n v\u00e0 v\u1eadt l\u00fd, c\u00e1c l\u00fd thuy\u1ebft th\u1ed1ng nh\u1ea5t, s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn.<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>* X\u00edch Markov, Gi\u1ea3 tinh th\u1ec3.<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>Cu\u1ed1n 3: V\u1eacT L\u00dd NG\u00c0Y NAY. NXB TRI TH\u1ee8C in n\u0103m 2016, 440 trang<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">T\u1eadp 3 c\u0169ng \u0111\u01b0\u1ee3c tr\u00ecnh b\u00e0y trong<strong>\u00a0<\/strong>9 ch\u01b0\u01a1ng s\u00e1ch, v\u1edbi nh\u1eefng n\u1ed9i dung ch\u00ednh sau \u0111\u00e2y:<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"size-full wp-image-9274 alignright\" src=\"https:\/\/vinatom.gov.vn\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/01.6.22.4.jpg\" alt=\"\" width=\"265\" height=\"375\" \/>*\u00a0<strong>T\u00ednh kh\u00f4ng \u0111\u1ecbnh x\u1ee9 v\u00e0 kh\u00f4ng hi\u1ec7n h\u1eefu:<\/strong>\u00a0\u00a0T\u00ednh kh\u00f4ng \u0111\u1ecbnh x\u1ee9 (non-locality), th\u1ec3 hi\u1ec7n qua b\u1ea5t \u0111\u1eb3ng th\u1ee9c Bell gi\u1edbi thi\u1ec7u \u1edf tr\u00ean, \u0111\u01b0\u1ee3c b\u00e0n \u0111\u1ebfn trong song h\u00e0nh v\u1edbi t\u00ednh kh\u00f4ng hi\u1ec7n h\u1eefu (non-realism) nh\u01b0 hai t\u00ednh ch\u1ea5t quan tr\u1ecdng c\u1ee7a th\u1ebf gi\u1edbi kh\u00e1ch quan. Quan \u0111i\u1ec3m \u201ckh\u00f4ng \u0111\u1ecbnh x\u1ee9 v\u00e0 kh\u00f4ng hi\u1ec7n h\u1eefu\u201d \u0111\u01b0\u1ee3c cho l\u00e0 ph\u00f9 h\u1ee3p v\u1edbi th\u1ef1c nghi\u1ec7m v\u00e0 ch\u1ed1ng l\u1ea1i quan \u0111i\u1ec3m \u201c\u0111\u1ecbnh x\u1ee9 v\u00e0 hi\u1ec7n h\u1eefu\u201d. T\u1eadp 3 c\u1ee7a b\u1ed9 s\u00e1ch gi\u00fap b\u1ea1n \u0111\u1ecdc l\u00e0m quen v\u1edbi nh\u1eefng th\u00f4ng tin v\u1ec1 v\u1ea5n \u0111\u1ec1 l\u00fd th\u00fa n\u00e0y.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">*\u00a0<strong>M\u1ed9t s\u1ed1 th\u00f4ng tinh ban \u0111\u1ea7u t\u1eeb c\u00e1c quan \u0111i\u1ec3m v\u1eadt l\u00fd v\u1ec1 v\u1ea5n \u0111\u1ec1 v\u1eadt ch\u1ea5t s\u1ed1ng (living) v\u00e0 kh\u00f4ng s\u1ed1ng (non-living):\u00a0<\/strong>Li\u1ec7u c\u00f3 th\u1ec3 dung h\u00f2a c\u00e1c nh\u1eadn th\u1ee9c c\u1ee7a ch\u00fang ta \u0111\u1ed1i v\u1edbi hai v\u01b0\u01a1ng qu\u1ed1c v\u1eadt ch\u1ea5t s\u1ed1ng v\u00e0 kh\u00f4ng s\u1ed1ng? Nhi\u1ec1u th\u1ebf k\u1ef7 \u0111\u00e3 ph\u00e2n chia hai v\u01b0\u01a1ng qu\u1ed1c n\u00e0y. C\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc theo thuy\u1ebft s\u1ee9c s\u1ed1ng tin r\u1eb1ng t\u1ed3n t\u1ea1i m\u1ed9t l\u1ef1c s\u1ed1ng \u0111\u00e3 t\u1ed5 ch\u1ee9c n\u00ean c\u00e1c c\u01a1 th\u1ec3 s\u1ed1ng v\u00e0 \u0111i\u1ec1u h\u00e0nh m\u1ecdi h\u00e0nh x\u1eed c\u1ee7a ch\u00fang. Hi\u1ec7n nay c\u00e1c nh\u00e0 v\u1eadt l\u00fd v\u00e0 h\u00f3a h\u1ecdc d\u01b0\u1eddng nh\u01b0 kh\u00f4ng tin v\u00e0o thuy\u1ebft s\u1ee9c s\u1ed1ng v\u00e0 \u0111\u01b0a ra c\u00e1ch ti\u1ebfp c\u1eadn \u0111\u1ec3 t\u00ecm hi\u1ec3u s\u01a1 b\u1ed9 v\u1ec1 qu\u00e1 tr\u00ecnh t\u1ef1 t\u1ed5 ch\u1ee9c quan s\u00e1t \u0111\u01b0\u1ee3c trong v\u01b0\u01a1ng qu\u1ed1c c\u1ee7a s\u1ef1 s\u1ed1ng d\u1ef1a tr\u00ean nh\u1eefng c\u1ea5u tr\u00fac ph\u00e1t t\u00e1n ph\u00e1t hi\u1ec7n b\u1edfi Prigogine (Nobel 1977) v\u00e0 tr\u00ean hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng \u0111\u1ed9t sinh trong l\u00fd thuy\u1ebft ph\u1ee9c h\u1ee3p ph\u00e1t tri\u1ec3n b\u1edfi Laughlin (Nobel 1998) v\u00e0 nhi\u1ec1u ng\u01b0\u1eddi kh\u00e1c. C\u00e1c nh\u00e0 v\u1eadt l\u00fd (Schroedinger, Penrose,\u2026) \u0111\u00e3 t\u1eebng nh\u1ea5n m\u1ea1nh vai tr\u00f2 c\u1ee7a l\u00fd thuy\u1ebft l\u01b0\u1ee3ng t\u1eed trong sinh h\u1ecdc. Th\u00eam v\u00e0o \u0111\u1ea5y v\u0169 tr\u1ee5 to\u00e0n \u1ea3nh x\u00e2y d\u1ef1ng b\u1edfi Bohm v\u00e0 Pribram l\u1ea1i cho th\u1ea5y r\u1eb1ng c\u00f3 m\u1ed1i li\u00ean th\u00f4ng gi\u1eefa hai v\u01b0\u01a1ng qu\u1ed1c v\u1eadt ch\u1ea5t s\u1ed1ng v\u00e0 kh\u00f4ng s\u1ed1ng.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">*\u00a0<strong>S\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn, l\u1ed7 \u0111en vi m\u00f4, QBism, ER=EPR.<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>* Du h\u00e0nh v\u1ec1 t\u01b0\u01a1ng lai v\u00e0 qu\u00e1 kh\u1ee9, h\u1ea1t nh\u00e2n.<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>* M\u00e1y t\u00ednh l\u01b0\u1ee3ng t\u1eed, V\u1eadt l\u00fd v\u00e0 sinh h\u1ecdc.<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>* C\u01a1 h\u1ecdc Bayesianism, M\u00e1y t\u00ednh l\u01b0\u1ee3ng t\u1eed topo.<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>* Xu h\u01b0\u1edbng h\u1ea1t nh\u00e2n ti\u1ec1n ti\u1ebfn.<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>* L\u00fd thuy\u1ebft h\u1ea5p d\u1eabn l\u01b0\u1ee3ng t\u1eed v\u00f2ng (LQG).<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>Cu\u1ed1n 4: NH\u1eeeNG V\u1ea4N \u0110\u1ec0 M\u1edaI TRONG V\u1eacT L\u00dd HI\u1ec6N \u0110\u1ea0I. NXB TRI TH\u1ee8C in n\u0103m 2018, 430 trang<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">T\u1eadp 4 \u0111\u01b0\u1ee3c tr\u00ecnh b\u00e0y theo b\u1ed1 c\u1ee5c 3 ph\u1ea7n trong 7 ch\u01b0\u01a1ng s\u00e1ch, v\u1edbi nh\u1eefng n\u1ed9i dung ch\u00ednh sau \u0111\u00e2y:<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"size-full wp-image-9275 alignleft\" src=\"https:\/\/vinatom.gov.vn\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/01.6.22.5.jpg\" alt=\"\" width=\"259\" height=\"375\" \/>*\u00a0<strong>C\u00e1c l\u00fd thuy\u1ebft \u0111\u1ed3ng \u0111i\u1ec1u (homology) v\u00e0 \u0111\u1ed1i \u0111\u1ed3ng \u0111i\u1ec1u (cohomology):<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">C\u00e1c l\u00fd thuy\u1ebft \u0111\u1ed3ng \u0111i\u1ec1u v\u00e0 \u0111\u1ed1i \u0111\u1ed3ng \u0111i\u1ec1u c\u00f3 nhi\u1ec1u \u1ee9ng d\u1ee5ng trong v\u1eadt l\u00fd nh\u01b0 nghi\u00ean c\u1ee9u c\u00e1c t\u00edch ph\u00e2n Feynman v\u00e0\u00a0nghi\u00ean c\u1ee9u c\u00e1c tr\u1ea1ng th\u00e1i topo trong m\u00f4i tr\u01b0\u1eddng \u0111\u00f4ng \u0111\u1eb7c. M\u1ed9t s\u1ed1 nh\u00e0 v\u1eadt l\u00fd cho r\u1eb1ng mu\u1ed1n t\u00ecm hi\u1ec3u \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ecdi tr\u1ea1ng th\u00e1i kh\u1ea3 d\u0129 c\u1ee7a v\u1eadt ch\u1ea5t nh\u1ea5t thi\u1ebft ph\u1ea3i s\u1eed d\u1ee5ng \u0111\u1ebfn c\u00e1c l\u00fd thuy\u1ebft \u0111\u1ed3ng \u0111i\u1ec1u v\u00e0 \u0111\u1ed1i \u0111\u1ed3ng \u0111i\u1ec1u.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">*\u00a0<strong>AdS\/CFT v\u00e0 c\u00e1c \u1ee9ng d\u1ee5ng:<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">AdS\/CFT<strong><em>\u00a0<\/em><\/strong>l\u00e0 m\u1ed9t \u0111\u1ed1i ng\u1eabu \u2013 duality (hay c\u00f2n \u0111\u01b0\u1ee3c g\u1ecdi l\u00e0 h\u1ec7 th\u1ee9c t\u01b0\u01a1ng \u0111\u01b0\u01a1ng \u2013 correspondence) gi\u1eefa h\u1ea5p d\u1eabn (n\u1eb1m tr\u00ean kh\u00f4ng gian AdS) v\u00e0 m\u1ed9t l\u1edbp l\u00fd thuy\u1ebft tr\u01b0\u1eddng g\u1ecdi l\u00e0 conformal (CFT) n\u1eb1m tr\u00ean bi\u00ean c\u1ee7a AdS. \u0110\u00e2y l\u00e0 m\u1ed9t \u0111\u1ed1i ng\u1eabu k\u1ef3 th\u00fa do Maldacena t\u00ecm ra n\u0103m 2005 thu \u0111\u01b0\u1ee3c s\u1ed1 l\u01b0\u1ee3ng tham kh\u1ea3o v\u00e0 tr\u00edch d\u1eabn k\u1ef7 l\u1ee5c t\u1eeb c\u1ed9ng \u0111\u1ed3ng v\u1eadt l\u00fd qu\u1ed1c t\u1ebf v\u00ec s\u1ef1 quan tr\u1ecdng v\u00e0 t\u00ednh m\u1edbi l\u1ea1 c\u1ee7a n\u00f3 \u0111\u1ed1i v\u1edbi v\u1eadt l\u00fd hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">*\u00a0<strong>Meson s\u1eafc \u0111\u1eb9p, ER=EPR, L\u00fd thuy\u1ebft d\u00e2y, \u0110\u1ea1i s\u1ed1 v\u00e0 l\u00fd thuy\u1ebft s\u1ed1.<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>* V\u0169 tr\u1ee5 l\u01b0\u1ee3ng t\u1eed, hi\u1ec7u \u1ee9ng Casimir, h\u1ea5p d\u1eabn entropic, c\u00e1ch m\u1ea1ng nhi\u1ec7t \u0111\u1ed9ng h\u1ecdc.<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>* Tri\u1ebft h\u1ecdc v\u1eadt l\u00fd, Pha topo v\u00e0 d\u1ecbch chuy\u1ec3n pha topo.<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>* Tr\u01b0\u1eddng chu\u1ea9n v\u00e0 kh\u00f4ng gian ph\u00e2n th\u1edb, H\u1ea1t ma Fadeev-Popov.<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>* H\u1ed9i th\u1ea3o V\u1eadt l\u00fd \u2013 Tri\u1ebft h\u1ecdc Munich.<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>* C\u00e1c l\u00fd thuy\u1ebft chu\u1ea9n t\u01b0\u01a1ng t\u00e1c m\u1ea1nh.<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>* V\u1eadt l\u00fd c\u00e1c m\u00f4i tr\u01b0\u1eddng \u0111\u00f4ng \u0111\u1eb7c.<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>* L\u1ed7 \u0111en v\u00e0 h\u1ea5p d\u1eabn l\u01b0\u1ee3ng t\u1eed, Th\u1ee7y \u0111\u1ed9ng h\u1ecdc t\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ed1i.<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>* Hi\u1ec7n sinh, ph\u00e2n t\u00e2m h\u1ecdc.<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>Cu\u1ed1n 5: V\u1eacT L\u00dd HI\u1ec6N \u0110\u1ea0I \u00b1 M\u1ed8T S\u1ed0 V\u1ea4N \u0110\u1ec0 TH\u1edcI S\u1ef0. NXB Khoa h\u1ecdc v\u00e0 K\u1ef9 thu\u1eadt in n\u0103m 2020, 312 trang<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">T\u1eadp 5 \u0111\u01b0\u1ee3c tr\u00ecnh b\u00e0y trong 7 ch\u01b0\u01a1ng s\u00e1ch, v\u1edbi nh\u1eefng n\u1ed9i dung ch\u00ednh sau \u0111\u00e2y:<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"size-full wp-image-9276 alignright\" src=\"https:\/\/vinatom.gov.vn\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/01.6.22.6.jpg\" alt=\"\" width=\"264\" height=\"375\" \/>*\u00a0<strong>Va ch\u1ea1m kilonova c\u1ee7a hai sao neutron:\u00a0<\/strong>Ng\u00e0y 17\/08\/2017 hai tr\u1ea1m giao thoa laser LIGO (\u1edf M\u1ef9) v\u00e0 Virgo (\u1edf Italy) \u0111\u00e3 c\u00f9ng quan s\u00e1t v\u00e0 ghi \u0111o \u0111\u01b0\u1ee3c t\u00edn hi\u1ec7u s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn l\u1ea7n \u0111\u1ea7u ti\u00ean t\u1eeb m\u1ed9t v\u1ee5 va ch\u1ea1m cu\u1ed9n h\u00fat v\u00e0o nhau c\u1ee7a hai sao neutron v\u1edbi kh\u1ed1i l\u01b0\u1ee3ng t\u1ed5ng g\u1ea7n b\u0103ng ba l\u1ea7n kh\u1ed1i l\u01b0\u1ee3ng m\u1eb7t tr\u1eddi, nay \u0111\u01b0\u1ee3c g\u1ecdi l\u00e0 GW170817. Ch\u1ec9 kho\u1ea3ng 2 gi\u00e2y sau t\u00edn hi\u1ec7u s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn, c\u00e1c tr\u1ea1m quan s\u00e1t b\u1ee9c x\u1ea1 gamma trong kh\u00f4ng gian Fermi v\u00e0 Integral \u0111\u00e3 ghi nh\u1eadn \u0111\u01b0\u1ee3c b\u00f9ng ch\u1edbp tia gamma si\u00eau m\u1ea1nh, g\u1ecdi l\u00e0 GRB 170817 ph\u00e1t ra t\u1eeb s\u1ef1 ki\u1ec7n n\u00e0y. Si\u00eau l\u00f3e ch\u1edbp gamma nh\u01b0 v\u1eady ph\u00e1t ra n\u0103ng l\u01b0\u1ee3ng t\u01b0\u01a1ng \u0111\u01b0\u01a1ng h\u00e0ng t\u1ef7 l\u1ea7n t\u1ed5ng n\u0103ng l\u01b0\u1ee3ng m\u1eb7t tr\u1eddi \u0111\u01b0\u1ee3c bi\u1ebft \u0111\u1ebfn nh\u01b0 kilonova. Ngo\u00e0i ra, b\u1ee9c x\u1ea1 \u0111i\u1ec7n t\u1eeb c\u1ee7a GW170817 v\u1edbi t\u1ea7n s\u1ed1 tr\u1ea3i r\u1ed9ng t\u1eeb tia X cho \u0111\u1ebfn s\u00f3ng radio \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c h\u01a1n 70 \u0111\u00e0i thi\u00ean v\u0103n tr\u00ean th\u1ebf gi\u1edbi ghi \u0111o l\u1ea1i. C\u00f9ng v\u1edbi t\u00edn hi\u1ec7u s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn, d\u1eef li\u1ec7u b\u1ee9c x\u1ea1 gamma GRB 170817 \u0111\u00e3 gi\u00fap c\u1ed9ng \u0111\u1ed3ng v\u1eadt l\u00fd h\u1ea1t nh\u00e2n thi\u00ean v\u0103n kh\u1eb3ng \u0111\u1ecbnh \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u1eefng v\u1ee5 va ch\u1ea1m sao neutron nh\u01b0 v\u1eady l\u00e0 ch\u00ednh ngu\u1ed3n sinh t\u1ea1o ra c\u00e1c nguy\u00ean t\u1ed1 n\u1eb7ng trong v\u0169 tr\u1ee5, S\u1ef1 ki\u1ec7n GW170817 c\u0169ng l\u00e0 kh\u1edfi \u0111\u1ea7u c\u1ee7a thi\u00ean v\u0103n h\u1ecdc \u0111a t\u00edn hi\u1ec7u (multi-messenger astronomy), m\u1ed9t l\u0129nh v\u1ef1c v\u1eadt l\u00fd \u0111a ng\u00e0nh r\u1ea5t th\u1eddi s\u1ef1 t\u1eeb n\u0103m 2017 \u0111\u1ebfn nay.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>* \u0110\u1ecbnh l\u00fd Noether:<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>Emmy Noether<\/strong>\u00a0(23\/3\/1882 \u2013 14\/4\/1935), m\u1ed9t nh\u00e0 n\u1eef to\u00e1n h\u1ecdc \u0110\u1ee9c \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c sinh ra trong th\u00e0nh ph\u1ed1 n\u00e0y v\u00e0 \u1edf \u0111\u1ea5y \u0111\u1ebfn n\u0103m 1925 khi b\u00e0 r\u1eddi th\u00e0nh ph\u1ed1 \u0111\u1ec3 \u0111\u1ebfn Goettingen theo l\u1eddi m\u1eddi c\u1ee7a David Hilbert v\u00e0 Felix Klein. \u0110\u1ebfn nay \u0111\u00e3 h\u01a1n 100 n\u0103m k\u1ec3 t\u1eeb n\u0103m 1918 khi Emmy Noether c\u00f4ng b\u1ed1 c\u00f4ng tr\u00ecnh \u201cInvariante Variationsprobleme \u2013 C\u00e1c b\u00e0i to\u00e1n bi\u1ebfn ph\u00e2n b\u1ea5t bi\u1ebfn\u201d, khi b\u00e0 v\u1eeba tr\u00f2n 36 tu\u1ed5i. C\u00f4ng tr\u00ecnh v\u1edbi c\u00e1c \u0111\u1ecbnh l\u00fd trong \u0111\u00f3 hi\u1ec7n nay \u0111\u01b0\u1ee3c xem l\u00e0 c\u01a1 s\u1edf to\u00e1n h\u1ecdc ch\u1eb7t ch\u1ebd cho c\u00e1c d\u1ea1ng \u0111\u1ed1i x\u1ee9ng v\u00e0 \u0111\u1ecbnh lu\u1eadt b\u1ea3o to\u00e0n quan tr\u1ecdng nh\u1ea5t trong v\u1eadt l\u00fd, g\u00f3p ph\u1ea7n x\u00e2y d\u1ef1ng l\u00ean n\u1ec1n t\u1ea3ng c\u1ee7a v\u1eadt l\u00fd hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i trong th\u1ebf k\u1ef7 20.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">*\u00a0<strong>QCD: Quantum Chromodynamics \u2013 S\u1eafc \u0111\u1ed9ng h\u1ecdc l\u01b0\u1ee3ng t\u1eed<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">L\u00fd thuy\u1ebft QCD \u0111\u01b0\u1ee3c xem l\u00e0 l\u00fd thuy\u1ebft c\u01a1 b\u1ea3n v\u1ec1 t\u01b0\u01a1ng t\u00e1c m\u1ea1nh. Ch\u00fang ta bi\u1ebft trong thi\u00ean nhi\u00ean c\u00f3 4 lo\u1ea1i t\u01b0\u01a1ng t\u00e1c:h\u1ea5p d\u1eabn, m\u1ea1nh, y\u1ebfu, \u0111i\u1ec7n t\u1eeb.\u00a0\u00a0QCD m\u00f4 t\u1ea3 t\u01b0\u01a1ng t\u00e1c m\u1ea1nh n\u00ean l\u00e0 m\u1ed9t b\u1ed9 ph\u1eadn l\u00fd thuy\u1ebft l\u1edbn c\u1ee7a thi\u00ean nhi\u00ean. Nh\u1edd c\u00f3 QCD + v\u1edbi c\u00e1c l\u00fd thuy\u1ebft kh\u00e1c m\u00e0 ch\u00fang ta \u0111\u00e3 qu\u00e9t \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ecdi kho\u1ea3ng c\u00e1ch t\u1eeb vi m\u00f4 \u0111\u1ebfn v\u0129 m\u00f4 c\u1ee7a v\u0169 tr\u1ee5.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">*\u00a0<strong>Entropy \u2013 \u0111\u1ed9ng l\u1ef1c v\u0169 tr\u1ee5.<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>* L\u1ed7 \u0111en v\u00e0 l\u1ed7 tr\u1eafng, T\u01b0\u01a1ng t\u1ef1 quang h\u1ecdc c\u1ee7a b\u1ee9c x\u1ea1 Hawking.<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>* L\u00fd thuy\u1ebft n\u00fat, C\u00e1ch \u0111i\u1ec7n topo.<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>* Fractal, Hai b\u00e0i to\u00e1n thi\u00ean ni\u00ean k\u1ef7.<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>* Kh\u00f4ng th\u1eddi gain \u0111\u01b0\u1ee3c d\u1ec7t b\u1eb1ng c\u00e1c li\u00ean \u0111\u1edbi, Entanglement.<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>* Thi s\u0129 William Blake v\u00e0 truy\u1ec1n thuy\u1ebft T\u0103ng T\u1eed, Trang T\u1eed.<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>Cu\u1ed1n 6: V\u1eacT L\u00dd HI\u1ec6N \u0110\u1ea0I.NXB TRI TH\u1ee8C in n\u0103m 2021, 356 trang<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">T\u1eadp 6, t\u1eadp cu\u1ed1i c\u1ee7a b\u1ed9 s\u00e1ch, \u0111\u01b0\u1ee3c tr\u00ecnh b\u00e0y trong 7 ch\u01b0\u01a1ng s\u00e1ch, v\u1edbi nh\u1eefng n\u1ed9i dung ch\u00ednh sau \u0111\u00e2y:<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"size-full wp-image-9277 alignleft\" src=\"https:\/\/vinatom.gov.vn\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/01.6.22.7.jpg\" alt=\"\" width=\"246\" height=\"375\" \/>*\u00a0<strong>Pha Berry v\u00e0 s\u1ed1 Chern:<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Ta \u0111\u00e3 bi\u1ebft v\u1ec1 h\u00ecnh h\u1ecdc c\u1ee7a kh\u00f4ng th\u1eddi gian, v\u1eady n\u1ebfu x\u00e9t kh\u00f4ng ph\u1ea3i kh\u00f4ng th\u1eddi gian m\u00e0 x\u00e9t ngay t\u1eadp c\u00e1c h\u00e0m s\u00f3ng l\u01b0\u1ee3ng t\u1eed m\u00f4 t\u1ea3 c\u00e1c h\u1ea1t th\u00ec c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u01b0a c\u00e1c kh\u00e1i ni\u1ec7m h\u00ecnh h\u1ecdc v\u00e0o t\u1eadp n\u00e0y hay kh\u00f4ng? T\u1eadp n\u00e0y c\u00f3 li\u00ean th\u00f4ng (connection)<strong><em>\u00a0<\/em><\/strong>v\u00e0 c\u00f3 \u0111\u1ed9 cong kh\u00f4ng? B\u1ea1n \u0111\u1ecdc s\u1ebd th\u1ea5y t\u1eadp n\u00e0y th\u1ef1c s\u1ef1 c\u00f3 li\u00ean th\u00f4ng v\u00e0 \u0111\u1ed9 cong, \u0111\u00f3 l\u00e0 \u0111\u01b0\u1ee3c g\u1ecdi l\u00e0 \u0111\u1ed9 cong Berry (mang t\u00ean nh\u00e0 v\u1eadt l\u00fd Michael Victor Berry).<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">*\u00a0<strong>Gh\u00e9p \u0111\u00f4i:<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>DOUBLE COPY (GRAVITY ~ GAUGE x GAUGE )<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">C\u00e1c nh\u00e0 v\u1eadt l\u00fd l\u00fd thuy\u1ebft v\u1eeba ph\u00e1t hi\u1ec7n ra m\u1ed9t \u0111\u1ed1i ng\u1eabu m\u1edbi gi\u1eefa m\u00e0u s\u1eafc v\u00e0 \u0111\u1ed9ng h\u1ecdc (new duality between color and kinematics). \u0110\u1ed1i ng\u1eabu n\u00e0y cho ph\u00e9p x\u00e2y d\u1ef1ng m\u1ed9t bi\u00ean \u0111\u1ed9 t\u00e1n x\u1ea1 h\u1ea5p d\u1eabn b\u1eb1ng c\u00e1ch thay th\u1eeba s\u1ed1 m\u00e0u b\u1eb1ng m\u1ed9t th\u1eeba s\u1ed1 \u0111\u1ed9ng h\u1ecdc. Khi \u0111\u00f3 ta c\u00f3 s\u01a1 \u0111\u1ed3 sau:<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">GRAVITY = KINEMATIC C\u1ee6A GAUGE x KINEMATIC C\u1ee6A GAUGE<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u0110\u00e2y l\u00e0 m\u1ed9t k\u1ebft qu\u1ea3 quan tr\u1ecdng: c\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c s\u1ef1 t\u01b0\u01a1ng h\u1ee3p t\u1eed ngo\u1ea1i (ultraviolet compatibility) c\u1ee7a c\u00e1c ph\u01b0\u01a1ng \u00e1n \u0111\u1ed1i x\u1ee9ng (version symmetric) c\u1ee7a l\u00fd thuy\u1ebft h\u1ea5p d\u1eabn Einstein. Ph\u00e1t hi\u1ec7n n\u00e0y cho ta th\u1ea5y \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ed1i li\u00ean h\u1ec7 k\u1ef3 di\u1ec7u gi\u1eefa l\u00fd thuy\u1ebft chu\u1ea9n v\u00e0 h\u1ea5p d\u1eabn (surprising relation). Do \u1edf \u0111\u00e2y kh\u00f4ng c\u00f2n xu\u1ea5t hi\u1ec7n c\u00e1c v\u00f4 c\u1ef1c t\u1eed ngo\u1ea1i (UV infinities) n\u00ean h\u1ea5p d\u1eabn tr\u1edf th\u00e0nh m\u1ed9t l\u00fd thuy\u1ebft th\u00edch h\u1ee3p.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">*\u00a0<strong>Kh\u1ee7ng ho\u1ea3ng h\u1eb1ng s\u1ed1 Hubble, Tam gi\u00e1c v\u0169 tr\u1ee5, L\u1ed7 \u0111en \u00e2m thanh.<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>* Ngh\u1ecbch l\u00fd Hawking, \u0110\u1ed3ng \u0111i\u1ec1u v\u00e0 topo.<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>* C\u01a1 h\u1ecdc l\u01b0\u1ee3ng t\u1eed Bayes, Gi\u1ea3n \u0111\u1ed3 Quigg, H\u1ea1t fracton.<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>* H\u1ea1t nh\u00e2n th\u1ebf k\u1ef7 21, Xo\u1eafn t\u1eed, Homo v\u00e0 Topo.<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>* Collapsar, L\u1ed7 s\u00e2u \u0111i qua \u0111\u01b0\u1ee3c, L\u1ed7 \u0111en c\u00f3 t\u00f3c.<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>* C\u00f4 h\u1ecdc dBB, D\u00e2y v\u00e0 M\u00f4i tr\u01b0\u1eddng \u0111\u00f4ng \u0111\u1eb7c<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">*\u00a0<strong>H\u1ea1t skyrmion, H\u1ea1t dilaton, H\u1ea1t axion, H\u1ea1t fracton.\u00a0<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>L\u1edcI K\u1ebeT<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">B\u1ed9 s\u00e1ch v\u1ec1 V\u1eadt L\u00fd Hi\u1ec7n \u0110\u1ea1i gi\u1edbi thi\u1ec7u \u1edf tr\u00ean l\u00e0 m\u1ed9t c\u00f4ng tr\u00ecnh \u0111\u1ed3 s\u1ed9 \u0111\u01b0\u1ee3c t\u00e1c gi\u1ea3 Cao Chi th\u1ef1c hi\u1ec7n trong h\u01a1n 20 n\u0103m qua, tr\u00ecnh b\u00e0y theo phong c\u00e1ch b\u00e1ch khoa to\u00e0n th\u01b0 ng\u1eafn g\u1ecdn nh\u01b0ng r\u1ea5t s\u01b0 ph\u1ea1m v\u1ec1 nhi\u1ec1u v\u1ea5n \u0111\u1ec1 th\u1eddi s\u1ef1 c\u00f9ng nh\u1eefng th\u00e0nh t\u1ef1u ph\u00e1t minh, kh\u00e1m ph\u00e1 g\u1ea7n \u0111\u00e2y c\u1ee7a v\u1eadt l\u00fd hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Ch\u00fang t\u00f4i hy v\u1ecdng b\u1ed9 s\u00e1ch 6 t\u1eadp n\u00e0y s\u1ebd \u0111\u01b0\u1ee3c ch\u1ec9nh s\u1eeda, b\u1ed5 sung v\u00e0 t\u00e1i b\u1ea3n trong nh\u1eefng n\u0103m t\u1edbi.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><strong>Cao Chi, \u0110\u00e0o Ti\u1ebfn Khoa<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Trong kho\u1ea3ng h\u01a1n 20 n\u0103m g\u1ea7n \u0111\u00e2y, gi\u00e1o s\u01b0 Cao Chi \u0111\u00e3 t\u00e2m huy\u1ebft ho\u00e0n th\u00e0nh v\u00e0 cho xu\u1ea5t b\u1ea3n m\u1ed9t b\u1ed9 s\u00e1ch l\u1edbn v\u1ec1 v\u1eadt l\u00fd hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i g\u1ed3m 6 t\u1eadp \u0111\u1ec3 ph\u1ed5 bi\u1ebfn, chuy\u1ec3n t\u1ea3i nh\u1eefng v\u1ea5n \u0111\u1ec1 th\u1eddi s\u1ef1 trong nhi\u1ec1u h\u01b0\u1edbng chuy\u00ean m\u00f4n kh\u00e1c nhau t\u1eeb v\u0169 tr\u1ee5 h\u1ecdc, l\u1ed7 \u0111en, [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":9271,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[26],"tags":[],"class_list":["post-9270","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-tin-tong-hop"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/vinatom.gov.vn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9270","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/vinatom.gov.vn\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/vinatom.gov.vn\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/vinatom.gov.vn\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/vinatom.gov.vn\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=9270"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/vinatom.gov.vn\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9270\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/vinatom.gov.vn\/wp-json\/"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/vinatom.gov.vn\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=9270"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/vinatom.gov.vn\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=9270"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/vinatom.gov.vn\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=9270"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}